Hece nedir, Türkçede nasıl ayrılır?
Hece, bir solukta, tek ses atımıyla söylenen en küçük ses birliğidir. Türkçede bu birliğin çekirdeği her zaman bir ünlüdür: "a-ra-ba" üç ünlü içerdiği için üç hecelidir, "kar-deş" iki ünlü içerdiği için iki hecelidir. Dolayısıyla bir sözcüğün hece sayısını bulmanın en kısa yolu, içindeki ünlüleri saymaktır. Bu araç da hece ayırırken tam olarak bu kurala dayanır ve ayırdığı heceleri tireyle gösterir.
Ünlüler a, e, ı, i, o, ö, u, ü harfleridir. Ünsüzler ise bunların dışındaki harflerdir; "ğ" ve "y" de ünsüzdür, bu yüzden "öğ-ret-men" ve "Tür-ki-ye" gibi ayrımlar hep ünlülerden doğar. Türkçe sözcüklerde sözcük başında ve sonunda ünsüz yığılması beklenmez, ama alıntı sözcüklerde (spor, tren, kontrol) görülebilir; bu durumda başa gelen ünsüzler ilk heceye, sona gelenler son heceye katılır.
Hece ayırma kuralları
- İki ünlü yan yana: ikinci ünlü yeni heceyi başlatır. Örnek: sa-at, ka-os, fa-a-li-yet.
- İki ünlü arasında tek ünsüz: ünsüz sonraki heceye geçer. Örnek: a-ra-ba, o-ku-yu-cu.
- İki ünlü arasında iki ünsüz: ilk ünsüz önceki heceye, ikincisi sonraki heceye gider. Örnek: kar-deş, ki-tap-lık, öğ-ret-men.
- İki ünlü arasında üç ünsüz: ilk iki ünsüz önceki heceye gider. Örnek: kont-rol, sant-ral, ens-trü-man.
- Alıntı istisnası: k-t-r kümesi k ile tr olarak bölünür. Örnek: e-lek-trik, dok-trin.
- Birleşik sözcükler bitişik yazılıyorsa tek sözcük gibi hecelenir: "kitapçı" için ki-tap-çı, parça sınırı aranmaz.
Bu kurallar TDK Yazım Kılavuzu'ndaki hece bölme ilkeleriyle uyumludur. Çok az sayıdaki alıntı sözcükte kılavuzun gösterdiği bölünme bu genel kurallardan ayrılabilir; araç, yaygın istisna olan k-t-r kümesini bilir, ama her alıntı sözcüğü ayrı ayrı ele almaz.
Nasıl kullanılır?
- Modu seçin. Kelime ya da düz metin için "Hece ayır", şiir satırları için "Şiir ölçüsü" modunu işaretleyin.
- Metni yazın. Tek bir kelime yazarsanız büyük puntolu gösterim ve satır sonu bölme önerileri çıkar. Birden fazla sözcük yazarsanız metnin hecelenmiş hâli ve sözcük tablosu görünür.
- Sonuçları okuyun. Her sözcüğün heceleri, hece sayısı ve toplam sayı anında hesaplanır. Düğmeye basmanız gerekmez.
- Şiirde ölçüyü seçin. Her satıra bir dize yazın, hece ölçüsünü seçin. Her satırın hece sayısı ve ölçüye uygun olup olmadığı gösterilir.
- Kopyalayın. "Sonucu kopyala" düğmesi hecelenmiş metni ya da şiir sonuç satırlarını panonuza alır.
Satır sonunda sözcük bölme (dizeleme)
Kitap, dergi ya da ödev yazarken satıra sığmayan sözcük hece sınırından bölünür ve satır sonuna tire konur. Burada iki önemli kural vardır. Birincisi, sözcük hece sınırı dışında bölünmez: "kitaplık" sözcüğü ki-taplık ya da kitap-lık biçiminde bölünebilir, "kit-aplık" biçiminde bölünemez. İkincisi, satır sonunda ya da satır başında tek harf bırakılmaz: "araba" için "a-raba" olmaz, yalnızca "ara-ba" olur. Sözcüğün sonundaki tek ünlü de satır başına taşınmaz.
Araç, tek bir sözcük yazdığınızda bu kurala uyan tüm bölme noktalarını "kitap-lık · ki-taplık" gibi listeler. Metin işleme programlarının otomatik tirelemesi her zaman Türkçe kurallara uymaz; el ile bölmek istediğinizde bu liste işinizi kolaylaştırır.
Şiirde hece ölçüsü: 7'li, 8'li ve 11'li
Türk halk şiirinin ve birçok divan sonrası şiirin temel ölçüsü hece ölçüsüdür. Burada her dize aynı sayıda heceden oluşur ve ritim, hecelerin sayısıyla kurulur. En yaygın ölçüler şunlardır:
- 7'li hece: 4+3 duraklıdır. Kısa, akıcı dizelerde kullanılır; çocuk şiirleri ve ilahilerde sık görülür.
- 8'li hece: 4+4 ya da 5+3 duraklıdır. Hem halk şiirinde hem modern şiirde yaygındır.
- 11'li hece: 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır. Koşma, semai ve türkülerin en tanıdık ölçüsüdür.
Duraklar, dizeyi okurken kısa bir soluk alınan yerlerdir. Güzel bir dizede durak sözcük sonuna denk gelir; sözcüğün ortasına düşen durak ritmi bozabilir. Araç, seçtiğiniz ölçünün duraklarını satırın içinde "|" işaretiyle gösterir ve hece sayısı ölçüden farklıysa kaç hece eksik ya da fazla olduğunu yazar. Sayı renkle değil, açık bir ifadeyle ("uygun", "1 hece eksik") belirtilir; böylece renk ayırt etmeseniz de sonucu okuyabilirsiniz.
Hece sayımında bilmeniz gereken ince noktalar vardır. Şiirde bazen okunuşa göre hece kısaltılır ya da uzatılır; bunu araç bilemez. Kesme işareti sayıma etki etmez. Rakamlı ifadeler yazıyla yazılmadıkça sayılmaz. Bu yüzden sonucu bir başlangıç olarak görüp şairin okunuşuna göre kendiniz değerlendirmelisiniz.
Kimler kullanır?
Hece ayırma; ilkokul ve ortaokul öğrencileri, Türkçe öğretmenleri, şiir yazanlar, ders kitabı ve ödev hazırlayanlar, dil öğrenenler ve Türkçeyi yabancı dil olarak öğretenler için sık gereken bir iştir. Öğrenci, ödevinde "bu sözcük kaç heceli?" sorusunu yanıtlamak için; öğretmen, tahtaya yazacağı örnekleri hızlıca hazırlamak için; şair, yazdığı dizeyi 11'li kalıba oturtmak için kullanır. Metni toplu yapıştırdığınızda tablo, tüm sözcüklerin heceleriyle hece sayılarını tek bakışta gösterir.
Neden Bilişim Ajans aracı?
- Gizlilik. Yazdığınız metin sunucuya gönderilmez; hesaplama tarayıcınızda yapılır.
- Kayıt, sınır, filigran yok. Sahte "premium" ya da günlük hak sınırı yoktur.
- Anında sonuç. Siz yazdıkça sonuç güncellenir; sayfa yüklendikten sonra çevrimdışı da çalışır.
- Mobilde ve klavyeyle rahat. Telefondan şiir yazarken yan sekmede kullanabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Türkçede hece nasıl ayrılır?
Her hecede tek ünlü bulunur. İki ünlü arasındaki tek ünsüz sonraki heceye geçer (a-ra-ba), iki ünsüzün ilki önceki heceye gider (kar-deş), üç ünsüzde ilk ikisi önceki heceye gider (kont-rol).
Hece sayısı nasıl bulunur?
Türkçede her hecede yalnızca bir ünlü bulunduğundan hece sayısı sözcükteki ünlü sayısına eşittir. Örneğin "öğretmen" üç ünlü (ö, e, e) içerir ve üç hecelidir.
Elektrik sözcüğü neden e-lek-trik diye ayrılır?
Alıntı sözcüklerde k-t-r kümesi k ile tr olarak bölünür; bu nedenle e-lek-trik ve dok-trin yazılır. "Kont-rol" gibi öteki üç ünsüzlü kümelerde ilk iki ünsüz önceki heceye gider.
Satır sonunda sözcük nasıl bölünür?
Sözcük yalnızca hece sınırından bölünür ve satır sonunda ya da satır başında tek harf bırakılmaz. Araç, tek sözcük yazdığınızda bu kurala uyan bölme noktalarını listeler.
11'li hece ölçüsü nedir?
Her dizenin 11 heceden oluştuğu ölçüdür; genellikle 6+5 ya da 4+4+3 duraklarıyla okunur. Koşma ve türkülerde çok görülür.
Kesme işaretli sözcüklerde hece nasıl sayılır?
Kesme işareti sayıma etki etmez; hece sayısı yine ünlü sayısıdır. Gösterimde ek, kesme işaretinden sonra ayrı yazılır: An-ka-ra'-nın.
Yazdığım metin bir yere gönderiliyor mu?
Hayır. Hece ayırma tamamen tarayıcınızda çalışır; metin cihazınızdan çıkmaz ve herhangi bir kayıt tutulmaz.
Şiirde bulunan hece sayısı neden beklediğimden farklı çıkabilir?
Şiirde okunuşa göre kısaltılan ya da kaynaştırılan sözcükler olabilir; araç yazıma bakar, okunuşu bilemez. Ayrıca yazım hatası ya da eksik harf sayıyı etkiler. Satırı kontrol edip sözcükleri tek tek inceleyin.
İlgili araçlar
Okulunuz ya da markanız için özel bir eğitim aracı geliştirmek isterseniz Bilişim Ajans ekibi yardımcı olur.